در تاریخ، حکومتهایی که مشروعیت خود را از دست دادهاند، هرچند ممکن است مدتی با ابزار سرکوب و تبلیغات بر سر قدرت بمانند، اما در نهایت نتوانستهاند در برابر خواست مردم دوام بیاورند. بسیاری از نظامهای اقتدارگرا روزگاری خود را شکستناپذیر میدانستند، اما امروز تنها نامی در کتابهای تاریخ هستند.
چهار دهه پس از استقرار جمهوری اسلامی، ایران با مجموعهای از بحرانهای همزمان روبهرو است؛ بحران اقتصادی، کاهش ارزش پول ملی، فساد ساختاری، مهاجرت گسترده نخبگان، فرسایش سرمایه اجتماعی، محدودیتهای سیاسی و شکاف عمیق میان حکومت و بخش بزرگی از جامعه. این مسائل باعث شدهاند که بسیاری از تحلیلگران، آینده این نظام را با تردیدهای جدی ارزیابی کنند.
اعتراضات سراسری سالهای اخیر نشان داد که نسل جدید ایران، مطالباتی متفاوت از گذشته دارد. نسلی که به لطف ارتباطات جهانی، خواهان آزادیهای مدنی، فرصتهای برابر، حکمرانی پاسخگو و آیندهای مبتنی بر توسعه و تعامل با جهان است. این خواستهها، فاصلهای آشکار با ساختار کنونی حکومت ایجاد کرده است.
از سوی دیگر، اتکای بیش از حد حکومت به ابزارهای امنیتی برای مدیریت بحرانها، اگرچه ممکن است در کوتاهمدت مانع گسترش اعتراضات شود، اما بهتنهایی قادر به حل مشکلات ریشهای نیست. تجربه تاریخی نشان میدهد که هیچ حکومتی صرفاً با تکیه بر زور و بدون جلب رضایت عمومی، برای همیشه پایدار نمانده است.
در عرصه بینالمللی نیز جمهوری اسلامی با چالشهای قابل توجهی روبهرو بوده است. تحریمها، انزوای دیپلماتیک در برخی حوزهها و کاهش اعتماد سرمایهگذاران خارجی، بر اقتصاد و جایگاه منطقهای ایران تأثیر گذاشتهاند. در همین حال، بسیاری از ایرانیان داخل و خارج از کشور معتقدند که ایران ظرفیت تبدیل شدن به کشوری توسعهیافته، باثبات و اثرگذار را دارد؛ ظرفیتی که تحقق آن نیازمند حکمرانی کارآمد، احترام به حقوق شهروندان و تعامل سازنده با جهان است.
عبارت «زبالهدان تاریخ» در ادبیات سیاسی معمولاً به سرنوشت حکومتهایی اشاره دارد که در اثر از دست دادن مشروعیت و ناتوانی در پاسخگویی به مطالبات جامعه، جای خود را به نظامهای جدید دادهاند. اینکه جمهوری اسلامی دقیقاً چه زمانی و چگونه با چنین سرنوشتی روبهرو خواهد شد، موضوعی است که هیچکس نمیتواند با قطعیت درباره آن پیشبینی کند. اما آنچه آشکار به نظر میرسد، این است که ادامه روند کنونی، پرسشهای جدی درباره پایداری بلندمدت این نظام ایجاد کرده است.
ایران کشوری با تمدنی چند هزار ساله، منابع طبیعی فراوان و سرمایه انسانی ارزشمند است. آینده این سرزمین، بیش از هر چیز، به توانایی آن در ایجاد حکمرانی پاسخگو، توسعه پایدار، احترام به حقوق شهروندان و بازسازی اعتماد ملی وابسته خواهد بود. تاریخ نشان داده است که هیچ قدرتی ماندگار نیست؛ آنچه ماندگار میماند، ملتها هستند.
یاسمن نوابی